Schizofrenia

Krzyk E.Munch

„Krzyk” E. Munch.

Trudno w kilku zdaniach scharakteryzować tak skomplikowaną i trudną chorobę jaką jest schizofrenia. Mało tego, trudno jest tak naprawdę chyba powiedzieć, czym jest ta choroba. Pełny cierpienia pacjent, często nie zdający sobie sprawy z tego, że coś mu dolega. Mówiący do siebie, mijający nas na ulicy. Samotni, odrzuceni przez społeczeństwo, nie potrafiący sobie poradzić w relacjach z innymi. Niezrozumiani i nierozumiejący. Prześladowani i prześladujący. Często taki obraz chorych jawi się jak tylko pomyślimy o schizofrenii. Psychoanaliza raczej unika sztywnego oznaczanie tego, który objaw jest psychotyczny( schizofreniczny) a który nie jest. Zwraca się w stronę rozumienia psychozy i chorego na nią człowieka,  jako nienawiązującego relacji z innymi, ze względu na utratę zainteresowania rzeczywistością  (Freud)

Psycholodzy i psychiatrzy wskazują szereg objawów diagnostycznych umożliwiających rozróżnienie pomiędzy typami schizofrenii:

  1. Zespół pozytywny – związany z tak zwanymi objawami wytwórczymi:
    1. Halucynacje
    2. Urojenia
    3. Błędne skojarzenia
    4. Dziwaczne zachowania

Dodatkowo  w tą postać charakteryzuje gwałtowny początek i zmienny przebieg choroby. Chorzy często dobrze reagują na aplikowane im leki.

  1. Zespół negatywny – objawy wskazujące na upośledzenie obszarów emocjonalno – poznawczych:
    1. Spłycenie afektu
    2. Ubóstwo języka
    3. Aspołeczność
    4. Apatia
    5. Upośledzenie funkcji poznawczych

Tą postać zaburzeń charakteryzuje stopniowy i głęboki rozwój i przewlekły charakter. Mniejsza skuteczność farmakoterapii niż w typie pierwszym.

Inne kryteria diagnostyczne schizofrenii to:

Dysfunkcja społeczna / zawodowa – chory ma trudności w relacjach z innymi z rzeczywistością która go otacza, przejawia się to w dziwacznych zrachowaniach, zaniechaniu dotychczasowych zainteresowań i obowiązków takich jak praca, higiena osobista. Trudności w relacjach miedzy ludzkich.

Długość trwania – aby psycholog kliniczny lub psychiatra mógł postawić diagnozę – schizofrenia, objawy muszą utrzymywać się w sposób ciągły przez co najmniej 6 miesięcy. Ważna jest umiejętność rozróżnienia ciągłych objawów od pojawiających się w skutek silnego stresu i silnych przeżyć stanów regresji, fenomenologicznie zbliżonych do objawów schizofrenii.

Wykluczenie zaburzeń zmiany nastroju.

Wykluczenie działania substancji psychoaktywnych – czasem podobnych objawów – części lub wszystkich, może doświadczać chory po użyciu substancji psychoaktywnych takich jak alkohol, narkotyki czy po przedawkowaniu leków.

Postacie schizofrenii

Psychologia i psychiatria wyróżnia kilka postaci schizofrenii, które różnią się od siebie przeważającymi objawami, czasem trwania, podatnością na leki, rokowaniami. I tak, mamy do czynienia z:

  1. Postacią niezróżnicowaną – charakterystyczne dla niej są szybko zmieniające się objawy. Pojawia się zagubienie,, urojenia ksobne, zamęt, niestabilność emocjonalna, pobudzenie, stany depresyjne i lękowe. Postać ta najczęściej występuje na początku rozwoju choroby. Może pojawiać się także  w stanach kryzysowych ustabilizowanej psychozy.
  2. Postać paranoidalna – najbardziej charakterystycznymi objawami są zmienne urojenia prześladowcze, którym towarzyszą często wyraziste halucynacje. Skutkiem tego jest trudności w krytycznej ocenie rzeczywistości, nieprzewidywalne i czasem dziwaczne zachowania. Chory jest bardzo związany ze światem systemem swoich urojeń, często też próbuje włączać i angażować weń osoby i obiekty z zewnątrz.
  3. Postać katatoniczna – charakterystyczne dla niej naprzemienne stany kompletnego zamknięcia chorego na świat zewnętrzny, totalnego wycofania się do świata wewnętrznego, aż do tzw. Stuporu katatonicznego, w którym chory może pozostawać bez ruchu czasem przez wiele godzin; przeplatają się ze stanami gwałtownego pobudzenia, w który chory przechodzi niespodziewanie, jest pobudzony ruchowo, czasem mówi niezrozumiałe rzeczy.
  4. Postać zdezorganizowana – zwykle pojawia się najwcześniej i prowadzi do poważniejszych uszkodzeń osobowości. Stępienie afekty, dziwaczne zachowania, manieryzmy, nieprzewidywalność zachowań.
  5. Postać rezydualna – charakterystyczna dla stanów reemisji.

Przyczyny:

Nie ma, niestety, jednej – jedynej przyczyny schizofrenii. Najczęściej jest ona wynikiem splotu czynników osobowościowych, genetycznych i psychospołecznych. Częsty spór pomiędzy psychoterapeutami i psychiatrami dotyczy ważności jednych nad drugimi. Brak jednej przyczyny prowadzi do pytania o to jak leczyć chorych?

Najczęściej w ramach instytucji stosuje się lęki wsparte wspierającą psychoterapią, socjoterapia, które mają za zadanie głównie przywrócić chorego do społeczeństwa. Czasem wystarczą same leki. Psychoterapia może być skuteczna, najczęściej jednak jest to psychoterapia psychoanalityczna lub psychoanaliza, czasem stanach kryzysu, może być wspierana lekami.

Psychoanalityczne rozumienie psychoz – czyli w jaki sposób można nieść pomoc chorym.

Chory na schizofrenie, w obecnych warunkach instytucjonalnych nie zawsze może liczyć na indywidualną psychoterapię, która wraz z farmakoterapią i grupową psychoterapią będzie dla niego wsparciem i umożliwi szybszy powrót na łono społeczeństwa.

W psychoanalizie, jak w całej psychologii i psychiatrii istnieje wiele sposobów rozumienia tego co dzieje się z osobą w czasie gdy doświadcza tej choroby. Tak samo  istnieje wiele sposobów rozumienia jej przyczyn. Jakkolwiek, wspólnym jest założenie, iż przyczyna leży głęboko w nieświadomości, nieświadomych fantazjach, wspomnieniach o relacji lub rzeczywistych wypartych wspomnieniach. Zaznaczam przy tym, że nie neguje ani nie dyskredytuje czynników biologicznych. Spoglądając od strony psychoanalitycznej można powiedzieć, że w pewien sposób, procesy biologiczne, które w nas zachodzą są czymś także nieświadomym.

Freud, opisując psychozę zwracał uwagę na odwrócenie się chorego od świata rzeczywistego. Libido wycofywane jest ze świata zewnętrznego, z relacji z innymi. Kierowane jest na siebie samego. Ta sytuacja przeżywana może być tez jako poczucie katastrofy świata wokół. Silne zaabsorbowanie sobie, sprawia także, że wyobrażenie na temat siebie i otoczenia stają się realne. Główne założenia diagnostyczne Freuda, za Hinshelwood:

  1. Energia psychiczna powraca z aparatu percepcyjnego do pamięci i fantazji, dając im jakoś i realność.
  2. Libido wycofuje się i porzuca zewnętrzną rzeczywistość, inwestując uwagę we własne myśli i uczucia,  tworzy zastępczy świat osobistych urojeń i halucynacji.
  3. Istnieje załamanie rozróżnienia pomiędzy rzeczami i słowami, tak że słowa stają się rzeczami, a symbole właściwe i reprezentacje nie mogą się formować ani nie mogą zostać użyte.
  4. Z powodu nietolerowalnego konfliktu pomiędzy id i rzeczywistością, ego porzuca rzeczywistość w kontraście do neurotyka, który wypiera rzeczywistość i używa niewłaściwych obiektów zastępczych (wciąż w rzeczywistości).

Niepowodzenia i upośledzenia w procesie tworzenia symboli  – ta myśl Freuda została rozwinięta później przez Melanie Klein i Hannę Segal. Utrata możliwości symbolizowania, której doświadczają pacjenci psychotyczni, przejawiająca się często w niemożności opisania, opowiedzenia tego co czują  i myślą, wiązała się uszkodzeniem mechanizmu wyparcia. Głównym lękiem, przeżywanym w tym stanie jest utrata spójności ego. Innymi słowy, chory czuje, że zaraz się rozpadnie, przestanie istnieć. Jest to nienazwany lęk, nieokreślone przerażenie. Lęk przed śmiercią jest mniej przerażający dla chorego bo jest określony. Lęk pacjenta w psychozie, to lęk przed nicością.

Możemy jednak myśleć, że w każdym chorym jest jakaś zdrowa, nie pochłonięta przez chorobę stroną

„Niektórzy dowiadują się od pacjentów po wyzdrowieniu, że w tym czasie w zakątkach ich umysłów (tak jak to ujmują) była ukryta normalna osoba, która, jak bezstronny obserwator, przyglądała się zgiełkowi choroby przechodzącemu przez niego (Freud 1940, p. 202).”

Ta myśl Freuda była impulsem do pojawienia się kolejnych koncepcji mających wskazać i zróżnicować psychotyczne i niepsychotyczne części umysłu ( W.R. Bion). Psychotyk projektuje niemożliwe do zniesienia części siebie na innych. Projekcji, niejako przy okazji, ulegają także fragmenty self. Nasileniu ulegają mechanizmy kontroli i omnipotentnych fantazji, które mają na celu zaprzeczyć, zniszczyć – w umyśle chorego, rzeczywistość zewnętrzną. Obecny konflikt pomiędzy częściami osobowości – psychotyczną i niepsychotyczną polega na tym, że

Psychotyczna fantazja, część osobowości mówi o tym, że rzeczywistość albo nie istnieje albo nie zostanie dostrzeżona.  Neurotyczna część z kolei mówi, że ta rzeczywistość istnieje, ale odwraca się do niej tyłem. Zatem  niepsychotyczna część osobowości ucieka się do wyparcia, ale część psychotyczna osobowości pozbywa się aparatu, na którym opiera się psychika, by dokonać wyparcia. Skutkiem tego:

„Niepsychotyczna osobowość jest zainteresowana problemem neurotycznym, to znaczy problemem, który skoncentrował się na rozwiązaniu konfliktu poglądów i emocji, którym dało początek działanie ego. Ale osobowość psychotyczna została jest zainteresowana problemem naprawy ego. (Bion 1957, s. 57).

Ogromną funkcję i znaczenie przypisywał Bion myśleniu i aparatowi myślenia jako procesowi który surowe dane zmysłowe przekształca na symbole. W psychozie mamy do czynienia z atakiem na myślenie i na aparat myślący. Psychotyk stara się zapobiec temu by wrażenia zmysłowe stały się w ogóle obiektem myśli.

Jeszcze wiele różnych teorii  próbuje wyjaśnić przyczyny schizofrenii. W każdym razie, mimo często odległego od siebie nawzajem sposobu wyjaśnienia przyczyn, każda została stworzona by zrozumieć i pomóc.